Lại nón bảo hiểm: xem qua các lí giải phổ biến

Ghi thêm: Bài này đã đăng trên Vietnamnet dưới tựa đề Phản hồi bài "Thưa thật với thủ tướng nhưng đừng thưa…sai!" Chỉ khoảng 3 giờ đồng hồ sau khi Vietnamnet đăng bài "Thưa thật … nhưng đừng thưa sai", tôi nhận một loạt 8 email phản hồi. Trong số này có 5 email khen ngợi và đồng tình. Chẳng hạn như một email viết như sau:

"Cam on anh phan hoi lai tac gia Ta Thi Ngoc Thao mot bai bao duoi goc do khoa hoc, de phan bac lai quan diem 'khong nen doi mu bao hiem'. Bai bao rat kip thoi, thong tin hoan toan co' co so khoa hoc."

Nhưng cũng có 3 email phản đối bài viết đó. Trong số này có một email phản đối dữ dội. Với một giọng văn rất hằn học và có vẻ mất bình tĩnh, người này (Tuan Minh ) cho rằng tôi quá thiển cận, suy nghĩ quá hẹp, quá sai lầm, và quá ngu dốt. Dường như vẫn chưa thấy đủ dose, người này còn lặp lại hai chữ ngu dốt lần thứ hai. Tôi cũng trả lời vị này rằng được làm người ngu dốt là một vinh hạnh, nhưng khổ nỗi người viết chưa chỉ ra được bài viết đó sai chỗ nào nên tôi thấy chưa có nhu cầu để thay đổi ý kiến. Tôi thấy người này thiếu bình tĩnh (nếu không muốn nói là … vô giáo dục) nên không muốn bàn. Vả lại cũng chẳng có điểm gì để bàn.

Nhưng trong số 3 người có email phản bác, có một bạn, tôi đoán là còn trẻ, viết có lí lẽ như sau:
"Thưa chú,
Cháu đã đọc bài mới nhất của Chú về mũ bảo hiểm. Chú lý luận rất hay, nhưng cháu không thể nào nhất trí với Chú được. Mũ bảo hiểm nó rất bất tiện, nặng nề, đi gửi xe không ai chịu nhận gửi cả. Chú có biết không tốc độ xe trong nội thành bây giờ chạm như rùa thì làm gì xảy ra tai nạn được. Vì thế cháu nghĩ đội mũ bảo hiểm trong nội thành là không cần thiết. Thực ra, tai nạn giao thông xe gắn máy đâu có gì đáng kể so với tai nạn xe auto."

Tôi lấy cảm hứng từ "phản biện" này của bạn trẻ để viết bài sau đây.

Một điều tôi thấy ngạc nhiên là những người phản đối sử dụng địa chỉ email nặc danh. Thật ra muốn tìm hiểu nguồn gốc thì cũng không khó gì, nhưng tôi thấy không cần thiết. Tôi nghĩ đây cũng là một vấn nạn văn hóa trong thời đại internet này. Có lẽ người ta nghĩ rằng qua mấy địa chỉ yahoo, hotmail, v.v... rồi cho mấy cái tên nào mình thích, thì muốn viết gì cũng được chăng? Cũng cần có một sự tự vấn đạo đức và lương tâm chứ!

NVT

=======

Nón bảo hiểm và qui định đội nón bảo hiểm quả là một đề tài nóng! Bài viết “Thưa thật với thủ tướng nhưng đừng thưa … sai!” của tôi trên Vietnamnet chỉ sau vài giờ đồng hồ công bố đã tạo ra nhiều phản hồi đến cá nhân tôi. Có nhiều bạn đọc viết email cho tôi bày tỏ sự đồng tình và ủng hộ quan điểm trong bài viết. Có bạn viết cảm động về những trường hợp mà người thân trong gia đình bị chết vì tai nạn xe gắn máy trong khi không đội nón bảo hiểm. Trong năm qua, tôi cũng có vài người thân trong gia đình và dòng họ chết và bị thương vì tai nạn giao thông do không đội nón bảo hiểm. Nhưng tôi viết bài đó không phải vì động cơ cá nhân, mà đứng trên quan điểm y tế cộng đồng.

Nhưng cũng có vài bạn đọc viết thư nặc danh với lời lẽ rất gay gắt và nặng nề. Họ cho rằng tôi quá sai, ngu dốt, và thiển cận. Điều làm tôi ngạc nhiên không phải là những nhận xét thú vị đó, mà là thái độ trong tranh luận. Thay vì bàn thảo những luận điểm trong bài viết, thì người ta lại mạ lị cá nhân bằng những thư nặc danh. Thay vì cung cấp bằng chứng nghiêm chỉnh thì họ lại chọn cách nói lấy có lấy được. Hình như có không ít người không phân biệt được giữa tranh luận (dựa vào luận điểm, bằng chứng khoa học) và chửi đổng (dựa vào vu khống và xuyên tạc cá nhân). Thiết tưởng đó không phải là một thái độ lành mạnh trong tranh luận.

Cũng rất may, có một bạn dù không nhất trí với ý kiến của tôi, nhưng có một ít phát biểu mang tính lí giải. Theo bạn đọc này thì với tốc độ xe gắn máy trong thành phố quá chậm như hiện nay cộng với nạn kẹt xe triền miên, thì việc đội nón bảo hiểm là không cần thiết, vì tai nạn xảy ra cũng chẳng làm chết ai. Bạn đọc này cũng lí giải rằng đội nón bảo hiểm làm cho người ta khó chịu trong thời tiết nhiệt đới.

Tôi đoán đây cũng là những “phản biện” khá phổ biến hiện nay để cho rằng đội nón bảo hiểm ở nội thành là không cần thiết. Ngoài ra, còn một số lí do khác mà tôi đã “sưu tầm” và hỏi han qua điện thoại (xem Box). Tôi xin bàn qua các luận điểm chính này như sau:

Tốc độ chậm thì không cần đội nón bảo hiểm ?

Tôi e rằng đây là một … ngụy biện không có cơ sở khoa học. Tốc độ không phải là nguyên nhân duy nhất gây tai nạn. Nghiên cứu ở Mĩ cho thấy các yếu tố sau đây gây ra tai nạn nhiều nhất: sơ suất khi lái xe (22%), quá tốc độ (14%), chạy quá gần nhau (8%), và lấn đường (8%).

Mức độ nghiêm trọng của thương tật phụ thuộc vào tốc độ va chạm đầu với một vật thể, kể cả đường lộ, chứ không hẳn phụ thuộc vào hướng di chuyển hay tốc độ chậm. Nghiên cứu trong y văn cho thấy tốc độ trung bình xe gắn máy khi xảy ra tai nạn là 34 km/giờ (dao động từ 5 km/giờ đến 110 mk/giờ). Ngoài ra, nghiên cứu tai nạn xe đạp cho thấy phần lớn những tai nạn xảy ra ở tốc độ 14 km/giờ.

Lái xe ở tốc độ thấp, như 5 km/giờ, trong thực tế còn khó hơn lái xe ở tốc độ trung bình như 40 km/giờ, bởi vì sự thiếu cân bằng. Trong môi trường kẹt xe, nguy cơ tai nạn còn cao hơn nữa bởi vì mật độ xe cao hơn. Nón bảo hiểm đã được thí nghiệm cho xe gắn máy với tốc độ va chạm 22 km/giờ, và kết quả cho thấy nón có hiệu quả phòng ngừa rất cao (giảm nguy cơ bị thương đầu đến 68%).

Tai nạn giao thông có thể xảy ra ở bất cứ tốc độ nào. Nhưng tốc độ càng cao, mức độ tai nạn càng nghiêm trọng. Ở tốc độ 10 km/giờ, khi xảy ra tai nạn, vẫn có thể gây chấn thương sọ não và tử vong. Ngay cả ngồi trên xe và bị té cũng có thể xảy ra tai nạn, và ở một số trường hợp (như trẻ em và người cao tuổi) dẫn đến cái chết. Nói tóm lại, các chuyên gia giao thông đã khẳng định rằng không có cái gọi là “tốc độ an toàn”.

Vấn đề tiện nghi và thẩm mĩ

Có ý kiến cho rằng đội nón bảo hiểm cồng kềng và làm rối tóc. Tôi rất thông cảm cho vấn đề này. Nhưng có lẽ đây là vấn đề cá nhân hơn là cộng đồng. Ngoài ra, một số lí do khác mà tôi sưu tập và bàn thảo trong phần phụ lục kèm theo bài viết này. Tôi cũng là người từng lái xe gắn máy, và mỗi lần về quê tôi đều tuân hành đội nón bảo hiểm. Thú thật, tôi không thấy co bất tiện gì đáng kể cả. Cũng không thấy nóng vì nón có đủ lỗ thông gió.

Thật khó mà lí giải rằng vì đội nón bảo hiểm bất tiện, hay vì thiếu thẩm mĩ mà chống lại qui định đội nón bảo hiểm khi điều khiển xe gắn máy hay xe đạp. Tiện nghi và thẩm mĩ của mái tóc chắc chắn không quan trọng hơn mạng sống của con người và sự an toàn của bộ não.

Tôi còn nhớ ở Úc thoạt đầu qui định bắt buộc thắt dây an toàn khi đi xe ôtô được ban hành, có rất nhiều người không đồng tình vì họ cho rằng bất tiện và không cần thiết, nhưng chỉ một thời gian ngắn, người ta thấy qui định này cứu nhiều người nên ai cũng ủng hộ và ngày nay trở thành một thói quen ở người đi xe.

Tai nạn liên quan đến xe gắn máy không đáng kể?

Số liệu của Ủy ban An toàn Giao thông Quốc gia Việt Nam cho thấy trong số tử vong và thương tật do tai nạn giao thông gây ra, 65% có liên quan đến xe gắn máy. Xin nhắc lại, hàng năm có hơn 12.000 người thiệt mạng vì tai nạn giao thông, và con số này có nghĩa là hàng năm có gần 8000 người chết vì tai nạn xe gắn máy. Đó là chưa tính đến những trường hợp thương tật còn cao hơn con số đó gấp 2 thậm chí 3 lần. Khi tính trên cây số lái xe, người lái xe gắn máy có nguy cơ tai nạn và tử vong cao gấp 14 lần so với người lái xe ôtô. Do đó, tai nạn xe gắn máy là một vấn đề lớn ở nước ta, chứ không thể xem đó là “không đáng kể” được.

Ở Thái Lan, một tình hình tương tự nhưng trầm trọng hơn ở nước ta cũng được ghi nhận. Theo báo The Economist, ở Thái Lan con số tử vong do tai nạn giao thông là 35 người mỗi ngày, và phần lớn (68%) là do tai nạn xe gắn máy. Trước tình hình đó chính quyền Thái Lan ban hành luật đội nón bảo hiểm, và luật được thi hành nghiêm chỉnh. Ngày nay, chúng ta thấy ở Bangkok cũng các tỉnh thành trên toàn quốc, hầu như 100% người dân đội nón bảo hiểm khi lái xe gắn máy.

Sở thích cá nhân và lợi ích cộng đồng

Nếu cho phép tự do lựa chọn theo sở thích cá nhân, tôi đoán rằng một phần không nhỏ những người lái xe gắn máy sẽ chọn không đội nón bảo hiểm. Nhưng nếu cho phép lựa chọn giữa cái chết (hay thương tật vĩnh viễn) và cái sống, tôi đoán rằng phần lớn chúng ta đều muốn sống, muốn bộ não không bị tổn thương. Do đó, vấn đề là cân bằng lợi ích sức khỏe và sở thích hay tự do cá nhân.

Tai nạn gây ra thương tật và tử vong cho cá nhân, nhưng ảnh hưởng đến xã hội và cộng đồng. Mỗi cái chết là một sự mất mát cho xã hội. Thử tưởng tượng một trung niên đã qua hàng chục năm đào tạo lành nghề và đang tích cực cống hiến cho xã hội, nếu bị chết thì thiệt thòi cho xã hội quả không ít. Nếu may mắn còn sống và mang thương tật vĩnh viễn, thì sẽ giảm hay mất khả năng lao động, và do đó phải phụ thuộc vào sự hỗ trợ của người thân, và gián tiếp ảnh hưởng đến nền kinh tế nước nhà. Nước ta có qua nhiều tai nạn giao thông đã và đang gây ra cho hàng chục ngàn trường hợp tử vong và có thể hàng trăm ngàn thương tật. Chi phí liên quan đến tai nạn giao thông lên đến 2% tổng sản lượng quốc dân. Đó là một thiệt hại rất lớn cho nước nhà.

Thương tật do tai nạn giao thông là một vấn nạn có thể giảm được. Trong những biện pháp phòng ngừa thương tật hữu hiệu nhất là đội nón bảo hiểm. Đã có hàng trăm nghiên cứu trong quá khứ ở nước ngoài và ngay tại nước ta cho thấy đội nón bảo hiểm có hiệu quả giảm nguy cơ tử vong, giảm nguy cơ chấn thương sọ não, giảm mức độ nghiêm trọng của thương tật, và giảm chi phí điều trị. Mấy năm qua khi người nước ngoài khi mới đến Việt Nam họ đều rất ngạc nhiên là người lái xe gắn máy không đội nón bảo hiểm! Do đó, qui định đội nón bảo hiểm mới ban hành là hoàn toán hợp lí.

Cho dù có người không “mặn mà”, thậm chí phản đối, qui định mới của Nhà nước, nhưng chính sách y tế cộng đồng quan tâm đến sự an nguy của một quần thể, chứ không thể nào đáp ứng những đòi hỏi cá biệt về thẩm mĩ và tiện nghi của một cá nhân hay một thiểu số.

Nếu tất cả chúng ta đều muốn sống thì cán cân lợi – hại của nón bảo hiểm nghiêng về phía lợi hơn là hại. Nhưng cái khó ở đây là tai nạn là một vấn đề mang tính xác suất. Không ai dám chắc đội nón bảo hiểm sẽ không bị tai nạn hay bị thương tật, nhưng chúng ta có rất nhiều bằng chứng để phát biểu rằng đội nón bảo hiểm có thể ngăn ngừa tử vong và giảm nguy cơ thương tật từ tai nạn xe gắn máy. Đó là điều kiện cần và đủ cho qui định đội nón bảo hiểm.

Điểm qua một số lí do để không đội nón bảo hiểm Nón bảo hiểm nặng quá! Không đúng. Phần lớn nón bảo hiểm rất nhẹ, trung bình nặng khoảng 0,3 kg. Không cần đội nón bảo hiểm vì tốc độ xe gắn máy chỉ 20 hay 30 km/giờ. Không đúng. Nguyên nhân số 1 xảy ra tai nạn là sơ suất trong khi lái xe, chứ không phải tốc độ. Tai nạn có thể xảy ra ở bất cứ tốc độ nào, dù tốc độ càng cao thì mức độ nghiêm trọng càng cao. Nón bảo hiểm đắt quá! Chỉ có một số nón bảo hiểm là đắt tiền, phần lớn có giá bán trung bình 100.000 đồng. Nón bảo hiểm làm mất thẩm mĩ mái tóc. Điều này đúng. Nhưng đi trên xe và gió cũng làm cho mái tóc bị rối loạn. Nhưng quan trọng hơn, khi bị tai nạn, mái tóc còn mất thẩm mĩ hơn. Khi vào bệnh viện và giải phẫu, chẳng những tóc bị cắt bỏ, mà sọ cũng có thể bị cưa và đục. Giữa mái tóc và mạng sống, bạn chọn cái nào? Nón bảo hiểm làm cho tôi rất dị hợm. Không đúng. Thật ra, nón bảo hiểm có hiệu quả làm tăng tính mạnh mẽ cho người lái xe, làm cho người lái xe ôtô dễ nhận trên đường và kính trọng hơn vì nó cho thấy người đội nón có ý thức về an toàn giao thông. Nón bảo hiểm làm cho tôi nóng, nhất là thời tiết mùa hè. Không hẳn như thế. Người viết bài này từng nghĩ như thế nhưng khi đội nón thì không thấy nóng chút nào cả. Bởi vì nón bảo hiểm thường nhẹ, có lỗ không khí, nên chúng không gây ra nóng khi lái xe. Không cần đội nón bảo hiểm khi lái xe trên đường vắng xe. Không đúng. Nên nhớ rằng phần lớn tai nạn là do té xe. Và, té có thể xảy ra ở bất cứ đường nào. Nhưng tôi chưa từng bị té xe bao giờ. Có thể bạn chưa bao giờ bị té xe, nhưng điều đó không có nghĩa là sẽ không bị té. Tai nạn chỉ xảy ra trong vòng vài giây và đột nhiên. Không thể lấy thành tích quá khứ để biện minh an toàn cho tương lai. Nón bảo hiểm trông buồn cười quá. Không biết thể nào “buồn cười”. Ngày nay, nón bảo hiểm cũng có nhiều kiểu rất đẹp mắt. Với dịch vụ làm đẹp nón bảo hiểm nở rộ, chiếc nón này chắc chắn sẽ đẹp hơn nữa. Người đi xe ôtô hay người đi bộ bị tai nạn nhiều hàng năm, vậy sao không có qui định cho người này đội nón bảo hiểm? Đây cũng là một … ngụy biện, vì nó không liên quan gì đến hiệu quả của nón bảo hiểm hay nhu cầu của nón bảo hiểm cho những người này. Nhu cầu nón bảo hiểm dựa vào sự thật là nón có hiệu quả giảm nguy cơ tử vong cho người sử dụng xe gắn máy, chứ không phải ngăn ngừa tai nạn cho các nhóm khác. Đội nón bảo hiểm vẫn có thể xảy ra tai nạn. Điều này đúng, nhưng không ai lí luận rằng đội nón bảo hiểm giảm số tai nạn giao thông. Tuy nhiên, đội nón bảo hiểm rõ ràng có hiệu quả giảm nguy cơ tử vong và thương tật khi tai nạn xảy ra.