Nhục nhã vì cầm hộ chiếu Việt Nam?

Hôm nay đọc báo thấy một câu phát biểu “ấn tượng” làm tôi phải tiêu ra vài phút để viết ra những dòng chữ sau đây. Đó là câu nói của ông Ngô Quang Kiệt (tên đầy đủ có chêm tiếng Tây phía trước tên tiếng Việt là Joseph Ngô Quang Kiệt), Tổng giám mục Giáo phận Hà Nội, trước báo chí vào ngày 21/9: "Chúng tôi đi nước ngoài rất nhiều, chúng tôi rất là nhục nhã khi cầm cái hộ chiếu Việt Nam". Chữ "cái" nghe đã không êm tai rồi! Thoạt đầu tôi tưởng là ông Joseph Ngô Quang Kiệt đã lưu danh hậu thế với câu nói này, và đứng cùng hàng ngũ với một ông linh mục tên Hoàng Quỳnh, người từng nói một câu để đời: “Thà mất nước, chứ không mất Chúa.” Xin nói thêm rằng năm 1945, ông Hoàng Quỳnh là Tổng Tuyên Úy đoàn thanh niên Công Giáo Phát Diệm, một nhân vật khét tiếng chống Việt Minh.

Nhưng tôi hỏi bạn bè và kiểm chứng lại thì không hẳn như thế. Ông Kiệt quả là tác giả câu nói đó, nhưng ông nói trong bối cảnh cụ thể. Rất tiếc là giới báo chí trong nước đã có thái độ thiếu công bằng với ông Kiệt khi trích dẫn không đầy đủ câu nói của ông ta. Thật ra, nguyên văn lời phát biểu của ông Kiệt như sau:

"Chúng tôi đi nước ngoài rất nhiều, chúng tôi rất là nhục nhã khi cầm cái hộ chiếu Việt Nam, đi đâu cũng bị soi xét, chúng tôi buồn lắm chứ, chúng tôi mong muốn đất nước mình mạnh lên. Làm sao như một anh Nhật nó cầm cái hộ chiếu là đi qua tất cả mọi nơi, không ai xem xét gì cả. Anh Hàn Quốc bây giờ cũng thế. Còn người Việt Nam chúng ta thì tôi cũng mong đất nước lớn mạnh lắm và làm sao thật sự đoàn kết, thật sự tốt đẹp, để cho đất nước chúng ta mạnh, đi đâu chúng ta cũng được kính trọng.”

Ấy thế mà báo chí chỉ trích câu đầu mà không trích câu sau đặt trong bối cảnh của câu phát biểu. Vì trích ngang xương như thế nên công chúng vô cùng phẫn nộ với ông. Không trách được khi có người yêu cầu ông trả lại hộ chiếu cho Nhà nước và nên đi nhận quốc tịch Vatican. Hệ quả thật không nhỏ. Tôi nghĩ giới báo chí còn nợ ông Kiệt một lời xin lỗi.

Quay trở lại câu nói đầy đủ của ông Ngô Quang Kiệt, bây giờ thì tôi hiểu tại sao ông ta cảm thấy nhục nhã: vì ông bị bọn hải quan ngoại quốc xoi xét. Việt kiều cầm hộ chiếu Mĩ, Pháp, Canada, Úc, Đức, v.v… về Việt Nam cũng bị hải quan Việt Nam hoạnh họe, nhưng tôi chưa thấy Việt kiều nào nói họ cảm thấy nhục khi cầm hộ chiếu do các nước đó cấp.

Do đó, tôi nghĩ ông Kiệt chọn cụm từ “nhục nhã” để mô tả sự bực bội đó theo tôi là không chính xác, vì chẳng có gì phải nhục nhã ở đây. Ông đâu có ăn trộm hay ăn cướp ai, đâu có phạm pháp gì đâu, mà phải cảm thấy nhục nhã. Đáng lẽ ông phải nói là “khó chịu” thì chính xác hơn.

Nhưng nếu ông cảm thấy nhục nhã hay khó chịu thì ông phải làm gì? Nếu tôi là ông, tôi sẽ nhìn thẳng vào mắt người hải quan xoi mói ông và nói rằng “tôi không hài lòng với việc làm của ông, tôi thấy ông kì thị.” Tôi là một thường dân và đã từng nói như thế. Ông là tổng giám mục, ông có quyền uy để nói như thế, phải nói thẳng vào mặt những tên kì thị để ông còn ngẩng mặt cao với đời và tự hào mình là người Việt Nam. Không bày tỏ thái độ của mình là vô tình biến mình thành một kẻ nhục nhã và mang trong mình phức cảm tự ti. Tôi nhớ đến câu của Tổng thống Mĩ John F. Kennedy: đừng hỏi tổ quốc có thể làm gì cho mình, mà hãy hỏi mình có thể làm gì cho tổ quốc.

Với kinh nghiệm cá nhân tôi có thể khẳng định ông Ngô Quang Kiệt, không biết vô tình hay cố ý, đã nói sai. Ông nói sai ở chỗ này: “Làm sao như một anh Nhật nó cầm cái hộ chiếu là đi qua tất cả mọi nơi, không ai xem xét gì cả. Anh Hàn Quốc bây giờ cũng thế.” Có lẽ ông chưa đi nhiều (dù ông tự nói như thế) nên chưa biết đó thôi, vì sự thật là đối với hải quan Tây phương, bất cứ người cầm hộ chiếu là người Nhật hay Hàn Quốc, kể cả người đó là tướng lãnh, vẫn có thể bị khám xét như thường. Hoàn toàn không có chuyện công dân hai quốc gia này đi qua tất cả mọi nơi mà không ai xem xét gì. Sai. Sai quá.

Tôi cầm hộ chiếu Úc và là công dân Úc (trên giấy tờ) mà thỉnh thoảng khi đi công tác về vẫn bị xét tơi bời như tôi mô tả ở đây. Khi tôi sang Canada công tác cũng bị hải quan ở đây hỏi những câu trịch thượng. Thật ra, tôi không phải là người duy nhất bị xoi mói như thế; hàng chục ngàn người Úc (kể cả người Úc gốc Anh) cũng vẫn bị xoi mói như thường.

Theo tôi, hộ chiếu không phải là lí do hải quan xâm xoi hành khách, mà là nơi xuất phát của chuyến bay. Nếu chuyến bay xuất phát từ các nước Á châu, nhất là Đông Nam Á và Nam Á, thì xác suất là hải quan Tây phương sẽ “chăm sóc” rất kĩ, nhưng nếu chuyến bay từ Mĩ hay Âu châu thì hành khách rất ít khi nào bị xăm xoi.

Nhưng ông Joseph Ngô Quang Kiệt mới có 56 tuổi (ông sinh năm 1952), nên có thể nói rằng ông còn trẻ người non dạ so với cái chức tổng giám mục của ông. Ông còn nhiều thì giờ để học, để suy nghiệm về lịch sử, để đi đây đi đó và mở mắt ra so sánh, và để nhìn lại câu nói của mình.

Ông Joseph Ngô Quang Kiệt nổi tiếng vì ông chủ trương “đòi đất” bằng mọi giá. Nói đến đất làm tôi nhớ đến câu nói bất hủ của Tổng giám mục Desmond Tutu của Nam Phi: “When the missionaries came to Africa they had the Bible and we had the land. They said ‘Let us pray.’ We closed our eyes. When we opened them, we had the Bible and they had the land.” (tạm dịch: khi giới truyền đạo đến Phi châu, họ có cuốn Thánh Kinh và chúng tôi có đất. Họ nói: ‘chúng ta hãy cầu nguyện’. Chúng tôi nhắm mắt. Khi chúng tôi mở mắt ra, chúng tôi có cuốn Thánh Kinh và họ có đất). Câu này được trích từ cuốn Desmond Tutu: A Biography (2004) của Steven Gish. Câu nói đó vẫn còn tính thời sự ở Việt Nam.

Có lẽ không sai khi nói rằng đạo Công giáo vào Việt Nam qua con đường của thực dân Pháp. Sử gia người Pháp Georges Coulet từng nhận xét trong quyển Cultes et Religions de l’Indochine Annamite (Saigon) như sau: “Công giáo đã mở cửa cho quân đội Pháp và là nguyên nhân trực tiếp của cuộc xâm lược đất nước này”. Ở miền Nam, suốt 30 năm liền, những người Công giáo nắm chính quyền (cả hai ông Ngô Đình Diệm và Nguyễn Văn Thiệu đều là người Công giáo). Mối liên hệ khắng khích giữa Công giáo và thực dân Pháp đã tích cực giúp cho cộng đồng Công giáo Việt Nam chiếm được những miếng đất "đắc địa" trên khắp miền đất nước. Những miếng đất tốt nhất, ngay tại trung thâm thành phố hay thị xã, được được xây nhà thờ hay cơ sở công giáo. Chúng ta không ngạc nhiên khi thấy nhiều nhà thờ ngày nay chễm chệ "ngồi" trên những miếng đất rất tốt tại các thành phố lớn như Hà Nội và Sài Gòn. Trước khi “đòi đất”, có lẽ ông Kiệt nên nghiền ngẫm để xác định ai là chủ nhân thực sự của những miếng đất mà ông đang “đòi”. Ông có lẽ nên nhìn lại lịch sử cộng tác giữa Công giáo và thực dân có đáng nhục nhã hay không?

NVT